Jump to content

Pāpua Nūkini

Mai Wikipedia
ʻO ka hae o Pāpua Nūkini.

He aupuni ʻo Pāpua Nūkini ma ka ʻāinapuniʻole ʻo Oceania.ʻO kona mau hoa palena ʻo Indonesia, Nuhōlani, a me Kolomona. ʻO Pāpua Nūkini ke aupuni i loaʻa nā manu uʻi loa, a ʻo ka bird-of-paradise ka manu kaulana. Ma ka hae ʻo Pāpua Nūkini hoʻohana ʻia ka southern gross a me ka Raggiana bird-of-paradise. Ua kau ia kēlā manu no ka mea he mea lāhui no ke aupuni. A ua hoʻohana ʻia kēlā mau hoku no ka māka ana aia ʻo Pāpua Nūkini ma lalo ʻo ka Poepoe Hapa Hema.

Hiʻohiʻona ʻĀina

[E ho'opololei | edit source]

He 462,840 kilomika kuea, 178,700 i 178,704 mile kuea no ka ʻili ʻo Pāpua Nūkini. Ma Pāpua Nūkini loaʻa nā kuahiwi he nui, me ʻelua mau kahawai nunui. He 75% o nā maʻukele ke pale nei ka ʻāina me 4.8% o nā ʻāina pohopoho ke pale nei ka ʻāina ʻo Pāpua Nūkini. Loaʻa pū nā lua pele he nui me 14 -15 e ʻā nei.

ʻO ka hapanui o ka manawa wela loa ma Pāpua Nūkini. Hele ia i 77˚f a i 90˚f ma na lā, a ma na pō hele ia i 50˚f. He aniau kopikala ʻo Pāpua Nūkini, nui ka wela a aʻole nui ke anuanu. ʻO Morobe kahi wela loa ma Pāpua Nūkini hele ia i 85˚f a i luna. A ʻo Central Highland kahi anuanu no Pāpua Nūkini hele ia i 72 °F, a ma na pō hele ia ma waena o 50˚f me 59˚f.

Mōʻaukala

[E ho'opololei | edit source]

ʻO nā kānaka mua ma Pāpua Nūkini ʻo ia nā kanaka Pāpuan, Melanesian, me nā kanaka Negrito. Ma ka hapa o ka Hikina ua ʻimi loa nā kanaka Kepania me nā kānaka Pukikī ma ka 16 kenekulia. Ma ka makahiki 1885 ua lawe nā kanaka Hōlani i kekahi hapa ʻo ke komohana o West Papua Irian Jaya, me Indonesia. A laila ma ka makahiki 1885 ua kaʻana ʻo Kelemānia i ka ʻĀkau a ua loaʻa nā Pelekane i ka Hikina. Ma hope ua hele ʻo Pelekane ia Nūhōlani e halihali i nā pono ma ka makahiki 1906. Ua lanakila ʻo Nūhōlani i ka ʻaoʻao ʻĀkau Nūkini mai Kelemānia ma hope o ke kaua honua ʻekahi. A ua kūpale pono lākou iā Iāpana ma ke kaua honua ʻelua. Ma hope o ke kaua ana ua hui pū ka ʻĀkau a me ka Hema a ua kapa ʻia iā Pāpua Nūkini.[1] 

Aupuni a me Politika

[E ho'opololei | edit source]

ʻO James Marape kekahi kuhina nui no Pāpua Nūkini, a ʻo Sir Bob Dadae kekahi kiaʻāina, ʻo King Charles III kekahi poʻo. Ma ka makahiki o Mei 30, 2019 ka wā i hoʻomaka ʻo James Marape e lilo i kekahi kuhina nui. Ma Pepeluali 28, 2017 ua hoʻomaka ʻo Sir Bob Dadae i ka lilo ʻana i kekahi kiaʻāina no Pāpua Nūkini. A ma Kepakemapa 8, 2022 ua lilo ʻo King Charles III i kekahi poʻo.

Moʻohelu Kanaka

[E ho'opololei | edit source]

He 10.58 miliona mau kānaka e noho mai nei ma ka ʻāina ʻo Pāpua Nūkini. Aia ʻo Pāpua Nūkini ma ke kūlana 91 no ka nui o nā kānaka. He ʻano Pelamika hoʻonui, a ke nui aʻe nei nā keiki e puka mai ana no ka lilo i mau mākua.

ʻO kekahi ʻike pili hoihoi e pili ana ia Pāpua Nūkini ʻo ia hoʻi loaʻa iā lākou he 839–851 mau ʻōlelo e ola nei. He 1-2% o nā kānaka i hiki ke ʻōlelo Pelekānia. A he 100,000-120,000 mau kanaka i hiki ke ʻōlelo Hiri Motu. Me 4-6 miliona kānaka i hiki ke ʻōlelo Tok Pisin.

Ma Pāpua Nūkini loaʻa kekahi mea i kapa ʻia ka Sing-sing, he mea kūmakahiki no kō lākou nāki. Hōʻike ia ka moʻoʻomeheu, a hula lākou me ke mele a he mea kahiko. A pena pū kō lākou kino, a hōʻike ʻia ka ʻōlelo. Pili ka Sing-Sing i ka hoʻohanohano ʻana i nā kūpuna a me ka ikaika.

He ʻōmuku kēia mea. Inā hiki iā ʻoe ke ʻōlelo Hawaiʻi, e kōkua mai i ka holomua ʻana i kēia mea.
  1. Papua New Guinea History